سیر تحول و دستاوردهای اجرای قانون پایانه های فروشگاهی و سامانه مودیان

اجرای قانون پایانه های فروشگاهی و سامانه مودیان مهم‌ترین گام در هوشمندسازی مالیاتی، شفافیت اقتصادی و محاسبه عادلانه مالیات است.

تاریخچه شکل‌گیری پایانه های فروشگاهی در جهان و قوانین ایران

ایده استفاده از صندوق فروشگاهی در سال 1871 میلادی توسط جیمز ریتی در آمریکا شکل گرفت. او برای جلوگیری از دستبرد کارگران به دخل، با الهام از دستگاه شمارش چرخش پروانه کشتی، دستگاهی برای ثبت حجم فروش ساخت و در سال 1883 اختراع «صندوق غیرقابل سرقت» را ثبت کرد.

با گذشت زمان، نیاز دولت‌ها به شفافیت مالی و مالیات‌ستانی عادلانه، استفاده از این تجهیزات را اجباری کرد. در ایران نیز جهت کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و ایجاد درآمدهای پایدار، حرکت به سمت شفافیت اقتصادی آغاز شد.

نخستین گام قانونی در ماده 121 قانون برنامه پنجم توسعه (مصوب 1389) برداشته شد که وزارت صنعت، معدن و تجارت را با هماهنگی سازمان امور مالیاتی کشور و شورای اصناف مکلف به الزام مشاغل به استفاده از سامانه صندوق فروش نمود.

در ادامه، تبصره (2) ماده (169) اصلاحیه قانون مالیات‌های مستقیم مصوب 31 تیر 1394، اشخاص حقیقی و حقوقی را مکلف به استفاده از سامانه صندوق فروش کرد و امکان کسر هزینه‌های نرم‌افزاری و سخت‌افزاری آن را از مالیات قطعی اولین سال یا سال‌های بعد فراهم ساخت.

به دلیل مشکلات فنی، زیرساختی و ناهماهنگی‌ها، نیاز به ساختار منسجم‌تری احساس شد که منجر به تصویب قانون پایانه های فروشگاهی و سامانه مودیان در مهرماه 1398 گردید. این قانون با تصویب قوانین مکمل نظیر «قانون تسهیل تکالیف مودیان» و «قانون مالیات بر ارزش افزوده» مدون‌تر شد.

اجزای سه گانه نظام پایانه های فروشگاهی و سامانه مودیان

ساختار جامع این سیستم بر پایه سه رکن اساسی تعریف شده است که تعامل میان فعالان اقتصادی و نظام مالیاتی را شکل می‌دهند:

1. سامانه مودیان

سامانه‌ای الکترونیکی تحت مدیریت سازمان امور مالیاتی کشور است که مودیان مشمول موظف‌اند اطلاعات فروش کالا و خدمات خود را از طریق صورتحساب الکترونیکی در آن ثبت و ارسال کنند. این سامانه موجب حذف فرآیندهای سنتی و کاغذی می‌شود.

2. صورتحساب الکترونیکی

صورتحساب یا کاربرگ (فرم) الکترونیکی دارای شماره منحصر به فرد مالیاتی است که اقلام اطلاعاتی خاصی در آن درج می‌گردد.

3. پایانه فروشگاهی

رایانه، دستگاه کارتخوان بانکی (PoS)، درگاه پرداخت الکترونیکی یا هر وسیله دیگری که امکان اتصال به شبکه‌های الکترونیکی پرداخت رسمی کشور و سامانه مودیان را داشته و قابلیت صدور صورتحساب الکترونیکی را دارا باشد.

وضعیت آماری و شاخص‌های رشد عملکرد سامانه مودیان

گزارش‌های رسمی منتشرشده، نشان‌دهنده جهش و تغییرات اساسی در شاخص‌های کلیدی از سال 1402 تا سال 1404 است:

علاوه بر این، در سال 1404 ماهانه بیش از 3 میلیارد صورتحساب نوع 3 (رسید PoS) ارسال شده است. افزایش ثبت موفق به بیش از 85 درصد نیز ناشی از کنترل کیفیت داده‌ها و اعتبارسنجی‌های پیشینی است.

دستاوردهای استقرار سامانه مودیان برای فعالان اقتصادی

اجرای کامل این قانون منافع متعددی برای سازمان امور مالیاتی کشور و مودیان به همراه داشته است:

• حل اختلاف نرخ مالیاتی: با تعریف حدود 4 میلیون شناسه کالا و خدمت و نرخ‌گذاری آن‌ها، مشکل اختلاف رویه در تعیین نرخ مالیات بر ارزش افزوده برطرف شده است.
• رسیدگی سیستمی و عدم ممیزی دستی: شفافیت داده‌ها باعث شده بخش زیادی از اظهارنامه‌ها بدون ممیزی و رسیدگی سنتی پذیرفته شوند.
• استرداد سریع مالیات: سازمان امور مالیاتی در 80 روز نخست سال 1405 با رشد 406 درصدی استرداد مالیات به فعالان اقتصادی مواجه بوده و به سمت استرداد آنی برای مودیان قانونمند حرکت می‌کند.

جمع‌بندی

استقرار نظام پایانه های فروشگاهی و سامانه مودیان با عبور از مراحل زیرساختی به مرحله تثبیت و بلوغ رسیده است. اقدامات هماهنگ قانونی، فنی و رویکرد حمایتی سازمان امور مالیاتی کشور، زمینه را برای مالیات‌ستانی داده‌محور و جلب اعتماد عمومی هموار کرده است.